کویر خطای طبیعت نیست (2)

کویر خطای طبیعت نیست (2)

یورش ازبکان از راه دریاچه نمک به کاشان که تا اصفهان پیش رفتند، شاه عباس بزرگ را به اندیشه انداخت تا در سال 1012 قمری سریع یک پادگان و پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کند و جلوی تهدید دشمنان غارتگر ایران زمین را بگیرد. بالای کاروانسرا به شکل سنگرهای دیدبانی است و همواره چندین سرباز به همراه یک واحد توپخانه در این دژ حضور فعال داشتند و امنیت کاروان ها را در این منطقه تأمین می کردند. اما با توجه به اینکه این را به مدت دو هزار سال یکی از مسیرهای اصلی تردد میان خراسان بزرگ و ری با سپاهان و فارس بوده است. بی تردید در کنار این برکه آب شیرین می بایست تأسیسات رفاه کاروانیان نیز وجود می داشته است. تأسیساتی که نبود امنیت و قدرت مرکزی آن را به مرور زمان به ورطه نابودی و فراموشی کشانیده است. نمی توان تصور کرد که اندیشمندان هخامنشی، آزادگان اشکانی، توانمندان ساسانی و آزادی خواهان ایران این جاده مهم را فراموش کرده و آن را به حال خود رها کرده باشند. به ویژه اینکه این منطقه تیول خاندان اسپهبد مهران بوده و این خاندان به سبب برقراری مستقیم در جاده ابریشم، اهمیت بسزایی به امنیت و رفاه کاروانیان می داده اند. اما از آنجایی که در زمان صفویه مسیر پایتخت اصفهان تا مشهد اهمیت ویزه ای داشته است، این جاده مورد رسیدگی بیشتری قرار داشته است. 

جاده سنگفرش کویری که برجای مانده از دوره شکوهمند هخامنشیان و ساسانیان بوده در زمان صفویه بازسازی و تکمیل شد. جاده ای که همچون یک فانوس دریایی، خشاب، مانع از گم شدن رهوران کویر بی پایان می شده است. مسیر مرنجاب پایتخت-اصفهان- را از راه کاشان به جاده سنگفرش کویر پیوند می داده است. این مسیر از گرمسار به طرف پایین منحرف شده و تا سیاه کوه ادامه می یابد و به جاده چاه دستکن متصل می گردد. دستکن در ادامه مسیر مرنجاب، محل انشعاب جاده ای بوده که کاشان را به گرمسار و ورامین مرتبط می ساخت. شاخه ای از این جاده به سوی اردستان و شاخه ای به جانب یزد ادامه پیدا می کرده است. مجموعه این مسیرها به عنوان مویرگ هایی برای اتصال به شاهرگ جاده ابریشم در بخشی که دامغان را به ری پیوند می داده، عمل می کرده است. کاروانسراهای مرنجاب، قصر بهرام، ده نمک، سرخه و چندین کاروانسرای دیگر در این مسیر است. کاروانسرای مرنجاب و قصر بهرام در راه سیاه کوه و جاده کویر نمک قرار دارد. نام کاروانسرا بر پایه نام منطقه که به کویر مرنجاب شهرت دارد گذاشته شده است. مرنجاب از شرق به دشت کویر و از جنوب شرقی به دو کوه یخاب و کوه لطیف منتهی می شود. 

از آران و بیدگل تا کاروانسرای مرنجاب در حدود دو تا سه ساعت راه است. در این مسیر هیچ روستایی وجود ندارد و تنها چند کشتزار کوچک آن هم در آغاز راه در منطقه چهار طاقی است. در طول مسیر تنها یک چاه آب قرار دارد که در نزدیکی جاده خاکی کاروانسرا است. در فاصله کمابیش 12 کیلومتری از شرق کاروانسرا تپه های شن روان وجود دارد که از جاذبه های بسیار زیبای کویر مرنجاب است. این تپه های شنی در پهنه ای گسترده و با شیب های تند مکان بسیار مناسبی برای آن دسته از دوستداران طبیعت است که به دنبال سوژه های نو و جذاب در طبیعت زیبای کویر هستند. از تپه های شنی به سمت شمال شرقی جاده خاکی ای وجود دارد که از شرق دریاچه نمک بزرگ می گذرد و به کاروانسرای قصر بهرام در شمال دریاچه می رسد. 

گرچه کویرنشینان با دشواری هایی که محیط به آنان تحمیل می کند در مبارزه ای همیشگی اند اما واقعیت این است که بیابان های مرکزی ایران در زمانی نه چندان دور به افریقای کوچک مشهور بود. نامی که زندگی، تکاپو و حرکت را به رخ می کشید. چشم اندازهای گوناگون از کوه های سربلند تا زمین های پست و تپه های ماسه ای از تالاب ها و رودخانه های زمستانی تا گرمای طاقت فرسای تابستان، تصاویری است که گردشگران  چشم آبی از بیابان های ایران بیان کرده اند. به این مجموعه واحه های سبز در پس زمینه ای خشک با گله های گورخر، آهو جبیر، بز وحشی، قوچ و میش و مشاهده گاه به گاه یوزپلنگ، روباه و گربه و جنب و جوش شبانه جوندگان کوچک را افزودند و سپس کویر مرکزی را آفریقای کوچک نام نهادند. اما امروز از آن همه شگفتی و زیبایی تنها خاطره ای از یک خواب کوتاه برجای مانده است. 

نویسنده: جعفر سپهری 

نظرات بازدیدکنندگان